Bgwellness takipçilerine özel hazırladığımız bu içerikte “Yeti bir hayvan mı” hakkında önemli bilgiler paylaşacağız.
Yeti bir hayvan mı? İnanç, bilgi ve toplumsal algı arasında kalan bir soru
İlgili Yazımız: A101'de çapa motoru var mı ?
İstanbul’da yaşayan 29 yaşında bir sivil toplum çalışanı olarak gündelik hayatın içinde sürekli farklı inançların, anlatıların ve yanlış bilgilerin nasıl yayıldığını gözlemliyorum. Toplu taşımada yanımda oturan birinin telefonda “Yeti bir hayvan mı gerçekten?” diye bir videoya baktığını görmek, bu sorunun sadece masum bir merak olmadığını düşündürüyor bazen. Çünkü bu tür sorular, yalnızca biyoloji ya da zoolojiyle ilgili değil; aynı zamanda kimlerin bilgiye nasıl eriştiği, hangi hikâyelerin daha “gerçek” kabul edildiği ve kimin sesinin görünür olduğu ile de ilgili.
Yeti meselesi ilk bakışta Himalayalar’da geçtiği söylenen efsanevi bir yaratığın varlığı üzerinden tartışılır. Ancak “Yeti bir hayvan mı?” sorusu, modern şehir hayatında bambaşka katmanlar kazanıyor. İnsanların bilinmeyene verdiği tepki, çoğu zaman toplumsal yapıların yansıması haline geliyor.
Efsaneler, bilgi hiyerarşisi ve şehirdeki yansımaları
İstanbul gibi büyük bir şehirde, farklı sosyoekonomik grupların aynı bilgiyi nasıl farklı yorumladığını görmek oldukça mümkün. Sabah işe giderken metrobüste yanımda oturan lise öğrencileriyle, akşam bir mahalle toplantısında konuştuğum yetişkinlerin “Yeti bir hayvan mı?” sorusuna verdikleri cevaplar arasında ciddi farklar olabiliyor.
Bir kesim için Yeti tamamen internet mitlerinden ibaretken, başka bir kesim için doğada keşfedilmemiş canlıların hâlâ var olabileceği fikri oldukça gerçekçi. Bu farklılık, sadece eğitimle değil; bilgiye erişim biçimi, kültürel anlatılar ve hatta medyaya güven düzeyiyle de ilgili.
Toplumsal cinsiyet açısından baktığımda ise, özellikle genç kadınların bu tür tartışmalarda daha temkinli bir yaklaşım sergilediğini gözlemliyorum. Erkeklerin daha hızlı “kesin doğru” ya da “kesin yanlış” yargılara vardığı durumlarda, kadınların daha fazla kaynak sorma, karşılaştırma ve sorgulama eğiliminde olduğunu söylemek mümkün. Bu elbette genelleme değil; ancak sahada yapılan gözlemlerde tekrar eden bir desen olarak dikkat çekiyor.
Toplu taşımada başlayan düşünceler: görünmeyen hikâyeler
Geçen ay sabah saatlerinde işe giderken, yaşlı bir adamın yanında oturan torununa Yeti hakkında bir belgeselden bahsettiğini duydum. “Dağlarda yaşayan kocaman bir yaratık” diyordu. Çocuk ise telefondan izlediği içeriklerde bunun bir efsane olduğunu söyleyip gülüyordu. Aralarındaki bu küçük diyalog, aslında kuşaklar arası bilgi farkını çok net gösteriyordu.
Burada dikkat çekici olan şey, Yeti’nin varlığı değil; bu tür hikâyelerin insanlar arasında nasıl dolaşıma girdiği. Sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, bilgiye erişim eşitsizliği sadece ekonomik değil, kültürel bir mesele olarak da karşımıza çıkıyor. Bazı insanlar bilimsel kaynaklara kolayca ulaşabilirken, bazıları için bilgi daha çok sözlü anlatılar, videolar ya da sosyal medya üzerinden şekilleniyor.
Toplumsal cinsiyet ve “bilgiye inanma” biçimleri
Sivil toplumda çalışırken özellikle gençlerle yapılan atölyelerde şunu sıkça görüyorum: “Yeti bir hayvan mı?” gibi sorular, aslında daha büyük bir güven meselesinin parçası oluyor. Kime inanıyoruz? Hangi bilgi kaynağını meşru kabul ediyoruz?
Toplumsal cinsiyet burada belirleyici bir faktör haline geliyor. Kadınların, özellikle kamusal alanda daha fazla sorgulanmaya maruz kalmaları, onların bilgiye yaklaşımını daha dikkatli ve çok katmanlı hale getirebiliyor. Erkeklerin ise bazı ortamlarda daha özgüvenli ama daha az sorgulayıcı bilgi tüketimi içinde olduklarını görmek mümkün.
Bir gençlik merkezinde yaptığımız çalışmada, “mitler ve gerçekler” üzerine konuşurken erkek katılımcıların çoğu Yeti’yi ya tamamen reddetti ya da “olabilir” diyerek hızlı bir pozisyon aldı. Kadın katılımcılar ise önce “hangi kaynak söylüyor?”, “nerede görülmüş?” gibi sorularla ilerledi. Bu fark, sadece bilgiye değil, dünyayı anlama biçimlerine de işaret ediyor.
Sosyal adalet bağlamında Yeti tartışması
İlk bakışta Yeti gibi bir konunun sosyal adaletle ilgisi yokmuş gibi görünebilir. Ancak meseleye biraz daha yakından bakınca, görünmeyen yapılar ortaya çıkıyor. Hangi hikâyelerin “gerçek” sayıldığı, hangi anlatıların “efsane” diye dışlandığı bile güç ilişkileriyle bağlantılı.
Örneğin, Batı merkezli bilimsel anlatıların çoğu zaman yerel halk hikâyelerini “mit” olarak sınıflandırması, bilgi hiyerarşisinin bir örneği. Himalayalar’da yaşayan toplulukların aktardığı Yeti hikâyeleri, onların doğayla kurduğu ilişkinin bir parçasıyken, dışarıdan bakan göz için sadece folklorik bir unsur haline geliyor.
İstanbul’da farklı mahallelerde yaptığım görüşmelerde de benzer bir durum gözlemliyorum. Bazı insanlar çocukluklarında dinledikleri hikâyeleri hâlâ “gerçek olma ihtimali yüksek” diye değerlendirirken, bazıları tamamen dışlıyor. Bu ayrım, yalnızca bireysel tercih değil; aynı zamanda sınıfsal ve kültürel bir konumlanma.
Görünmeyen sınıflar, görünmeyen bilgiler
Bir başka önemli nokta da bilgiye erişimdeki eşitsizlik. Üniversite eğitimi almış birinin Yeti hakkında bilimsel makalelere ulaşması ile internet bağlantısı sınırlı bir kişinin sosyal medya videolarından bilgi edinmesi aynı şey değil. Bu fark, “Yeti bir hayvan mı?” gibi soruların yanıtlarını da şekillendiriyor.
Sokakta görüştüğüm bir kurye, “Ben gördüm diyen çok kişi var, o yüzden olabilir” demişti. Bu ifade, aslında epistemolojik bir güven meselesine işaret ediyor. Kendi çevresinde duyulan şey, resmi bilgiden daha güvenilir hale gelebiliyor. Bu durum, sosyal adalet tartışmalarında sıkça üzerinde durduğumuz bilgiye erişim hakkının önemini yeniden hatırlatıyor.
Gündelik hayatın içinde mitlerin dönüşümü
İstanbul’da mitler sadece eski hikâyeler olarak kalmıyor; dijital dünyada yeniden üretiliyor. “Yeti bir hayvan mı?” sorusu bile sosyal medyada viral içeriklere dönüşebiliyor. Bu içerikler, özellikle gençler arasında hızla yayılıyor ve çoğu zaman bağlamından kopuk bir bilgi dolaşımı yaratıyor.
Bir kafede yapılan sohbet sırasında, iki üniversite öğrencisinin Yeti’nin aslında “dev bir ayı türü olabileceğini” tartıştığını duymuştum. Bu tür tartışmalar, bilimsel doğruluk açısından zayıf olsa bile, insanların bilinmeyene duyduğu merakı ve açıklama ihtiyacını gösteriyor.
Toplumsal cinsiyet eşitliği ve bilgiye erişim kültürü
Sivil toplum alanında çalışan biri olarak en çok dikkatimi çeken şeylerden biri, bilgiye erişim ve ifade özgürlüğü arasındaki ilişki. Kadınların ve LGBTİ+ bireylerin kamusal alanda daha fazla sorgulandığı ortamlarda, bilgi üretme ve paylaşma biçimleri de etkileniyor.
Bu durum, “Yeti bir hayvan mı?” gibi görünüşte basit bir sorunun bile nasıl farklı kimlikler tarafından farklı şekilde yorumlandığını gösteriyor. Bazı bireyler için bu tür sorular eğlenceli bir merak konusu olurken, bazıları için dünyayı anlamlandırma ve kendini konumlandırma biçiminin bir parçası haline geliyor.
Sonuç yerine: aynı soruya farklı hayatlar
İstanbul’un farklı noktalarında, farklı insanlarla kurduğum her diyalog bana şunu hatırlatıyor: Sorular aynı kalsa bile, cevaplar yaşam deneyimlerine göre değişiyor. “Yeti bir hayvan mı?” sorusu da bunlardan biri.
Kimi için sadece efsanevi bir yaratık, kimi için doğanın hâlâ keşfedilmemiş sırlarının sembolü, kimi için ise bilgiye kimin nasıl ulaştığını sorgulatan bir başlangıç noktası. Toplumsal cinsiyet, sınıf ve kültürel farklılıklar bu sorunun etrafında görünmez ama güçlü bir çerçeve oluşturuyor.
Şehirde yürürken, metrodan çıkarken ya da bir durakta beklerken bu tür soruların aslında ne kadar derin sosyal katmanlara dokunduğunu görmek mümkün. Yeti’nin kendisinden çok, onun hakkında konuşma biçimimiz bize daha fazla şey anlatıyor.